هر چی بیشتر می بینمش، بیشتر دوستش دارم! (اثر مواجهه صِرف)7 دقیقه

Mere-exposure effect

مقدمه

درمورد اثر مواجهه صِرف چه می‌دانید؟ آیا ترجیح می‌دهید فیلم جدیدی ببینید یا فیلمی که موردعلاقه‌تان است ولی قبلا آن را دیده‌اید را تماشا کنید؟ در رستوران ترجیح می‌دهید غذایی را که هرگز نخورده‌اید امتحان کنید یا غذای موردعلاقه‌تان را سفارش دهید؟ در ادامه این مطلب با اصولی آشنا می‌شویم که نشان می‌دهد چرا کاربران به دنبال چیزهای آشنا می‌روند و تمایلی به کار با چیزهای ناآشنا ندارند و یا با شک و تردید سمت چیزهایی که برای آن‌ها آشنا نیست، می‌روند.

پدیده مواجهه صِرف چیست؟

اثر مواجهه صِرف (Mere-Exposure Effect)، یک پدیده روانشناختی است که می‌گوید افراد، چیزهایی را ترجیح می‌دهند که برای آن‌ها آشنا است. به صورت خلاصه می‌توان گفت این اثر را اصطلاحاً “اثر آشنایی” می‌گویند. نمونه بارزی که از این پدیده استفاده می‌شود، تبلیغات است.

اثر مواجهه صرف توضیح می‌دهد که چرا دیدن چندین باره یک تبلیغ، قانع کننده‌تر از دیدن تنها یک مرتبه همان تبلیغ است. وقتی اولین بار تبلیغی را می‌شنوید، یا در تلویزیون می‌بینید، ممکن است برای شما احمقانه به نظر برسد اما بعد از دیدن چندین باره تبلیغ، خودتان درمورد خرید همان محصول به فکر فرو می‌روید.

البته نکته ای مهم وجود دارد: اثر مواجهه صرف، درمورد چیزهایی که خوشتان نمی‌آید اصلا اتفاق نمی‌افتد و کارایی ندارد! اگر واقعا از دیدن تبلیغی که برای همان بار اول می‌بینید و متنفر هستید، تکرار شود، تکرار مداوم آن منجر به خرید و یا دوست داشتن آن نمی‌شود.

با ما همراه باشید تا در ادامه اصولی را بررسی کنیم که می‌توانید از اثر مواجه صرف استفاده کرده و از اطلاعات آن برای طراحی و یا استفاده اتفاقات روزمره استفاده کنید.

این اثر چگونه به دنیا آمد؟

در سال 1968 یک روانشناس اجتماعی به نام “رابرت زاجونک” (Robert Zajonc) مقاله‌ای را منتشر کرد که در آن درمورد اثر آشنا صحبت کرده بود. فرضیه او در مورد این اثر این بود که صرفاً قرار گرفتن در معرض چیزی به طور مكرر، كافی است تا افراد آن چیز را دوست داشته باشند. به گفته “زاجونک”، مردم نیازی به تجربه پاداش یا نتیجه مثبت در مورد آن چیز ندارند و صرفاً در معرض آن چیز قرار گرفتن، کافی است تا افراد آن را دوست داشته باشند. برای اثبات این فرضیه او و همکارانش آزمایشی را طراحی کردند.

آن‌ها تصاویری را  به شرکت‌کنندگان نشان دادند، تصاویر به مدت کمتر از یک ثانیه جلوی چشم شرکت‌کنندگان نمایش داده می‌شد. آنقدر سریع که نمی‌توانستند تصاویر را تشخیص دهند. محققان دریافتند وقتی شرکت کنندگان در معرض تصاویری قرار می‌گرفتند که قبلاً آن را دیده‌بودند (در مقایسه با تصاویر جدید)، آن تصویر را بیشتر می‌پسندیدند و حس بهتری نسبت به آن داشتند. به شرکت کنندگانی که بارها و بارها این مجموعه تصاویر نشان داده شده‌بود، در مقایسه با شرکت کنندگانی که تنها یکبار تصاویر را دیده‌بودند، بازخورد مثبت‌تری داشتند. به عبارتی دیگر آن‌ها توانستند با نمایش زیرمجموعه ای از تصاویر آشنا، بر ترجیحات و خلق و خوی شرکت کنندگان تاثیر مثبت بگذارند.

در مطالعه ای که سال 2017 توسط روانشناس Matthew Montoya و همکارانش انجام شد، 8000 نفر شرکت کننده را در معرض این پدیده قرار دادند. آن‌ها دریافتند وقتی شرکت کنندگان در معرض دیدن تصاویر مشابه با آزمایش قبلی قرار بگیرند، نتیجه با وقتی که در معرض شنیدن صدا قرار بگیرند متفاوت است و نتیجه گرفتند اثر مواجهه برای تصاویر نتیجه بخش‌تر از صوت بوده‌است. یکی دیگر از نتایج این فرا تحلیل این بود که وقتی شرکت کنندگان در معرض تکرار بیش از حد قرار می‌گرفتند، آن چیزها را کمتر دوست داشتند!

یعنی اگر تکرار بیش از حد شود، باعث خسته شدن کاربران می‌شود.

پس می‌توانیم نمودار زیر را با استفاده از نتایج این تحقیقات، توصیف کنیم.
reapetition

چه موقع اثر آشنا اتفاق می‌افتد؟

یکی از موضوعات جذاب برای روانشناسان اجتماعی، اینست که افراد چطور به چیزی علاقه‌مند شده و جذب آن می‌شوند. این چیزها می‌تواند دوست و روابط دوستانه باشد یا حتی آهنگ و یا نگاه به عکسی یادگاری! یکی از دلایل این موضوع اثر مواجهه صرف است که در ادامه به صورت شفاف به آن می‌پردازیم.

پدیده مواجهه صرف نشان می‌دهد که اگر در معرض محرکی قرار گیریم، تمایل ما به آن افزایش پیدا می‌کند. محققان بعد از زاجونک این پدیده را بیشتر مورد بررسی قرار دادند و دریافتند تمایل ما به انواع مختلفی از چیزها از جمله عکس‌ها، صداها، غذاها و بوها هر چه بیشتر در تماس باشیم، بیشتر به سمتشان متمایل می‌شویم. با یک مثال ساده این موضوع را بررسی می‌کنیم.

فقط به یک آهنگ جدید فکر کنید که آنلاین پخش می‌شود. اولین باری که آن را می‌شنوید، شاید مطمئن نیستید که در مورد آن چه احساسی دارید. اما، متوجه می‌شوید که هر بار که آهنگ را پلی می‌کنید و می‌شنوید، آن را بیشتر دوست دارید، اما این تکرار حد آستانه‌ای دارد و ممکن است به جایی برسد که از آن دلزده شوید. در این مثال، تکرار آهنگ، میل شما به شنیدن آن را بیشتر می‌کند.

Mere-exposure effect-exam

به همین ترتیب، بیشتر ما عکس‌هایی از خودمان را دوست داریم که شبیه تصویری هستند که آن را هر روز مکررا در آیینه می‌بینیم. گروهی از روانشناسان مطالعاتی انجام دادند كه نشان داد این امر به دلیل صرفاً در اثر مواجهه مکرر بودن به‌وجود آمده است. اگرچه ما تصویر آیینه آشنای خود را بیشتر دوست داریم، اما نقطه مقابل این در مورد دوستان ما است. آن‌ها تصویر واقعی ما را بیشتر دوست دارند، زیرا این همان تصویری است که بارها و بارها ما را دیده‌اند و به آن عادت کرده‌اند. بنابراین، خواه محرک‌ها موسیقی باشد، یک عکس یا چیز دیگری، دوست داشتن با تکرار افزایش می‌یابد.

Mere-exposure effect-example

حالا این اثر در طراحی چه کاربردی دارد؟

از وقتی این اثر به جامعه روانشناسان معرفی شد، محققان زیادی روی این نظریه تحقیق کردند و نظریه‌های زیادی ارائه داند که چرا این اتفاق رخ می‌دهد اما دو مورد از تئوری های موجود در این زمینه پیشرو بوده و می‌گوید صرفا در معرض چیزی بودن، باعث می‌شود احساس عدم اطمینان کمتری داشته باشیم و این عامل تسلط ادراکی را بالا می‌برد.

کاهش عدم قطعیت

به گفته “زاجونک” و همکارانش، اثر مواجهه صِرف به این دلیل رخ می‌دهد که شخص وقتی مکرراً در معرض چیزی قرار گیرد، بلاتکلیفی کاهش می‌یابد. طبق این ایده، همه ما در مواجهه با چیزهای جدید، محتاط هستیم؛ چرا که احساس خطر می‌کنیم. اما اگر چیزی را بارها و بارها ببینیم، مطمئن‌تر می‌شویم که چیز بدی رخ نمی‌دهد و نباید از آن بترسیم. پس اثر مواجهه می‌گوید ما در اثر قرار گرفتن با چیزهای آشنا در مقابل چیزهای جدید، احساس مثبت‌تری داریم. مثلا وقتی همسایه خود را مرتب می‌بینیم، حتی اگر با او حرفی نزنیم اما چون با مرتب دیدن او و عدم تعامل بد، احساس مثبتی نسبت به او خواهیم داشت، عدم اطمینان ما کاهش می‌یابد.

افزایش تسلط ادراکی

تسلط ادراکی می‌گوید وقتی قبلا چیزی را دیده‌ایم، درک و تفسیر آن برای ما ساده‌تر است. مثلاً به تجربه تماشای فیلم جنائی که قبلا دیده‌اید فکر کنید: وقتی برای اولین بار فیلم را تماشا می‌کنید، در تلاشید آنچه را اتفاق می‌افتد درک کنید، ببینید شخصیت‌ها چه کسانی هستند و چه می‌کنند و بخاطر همین ممکن است خیلی از فیلم لذت نبرید اما وقتی برای بار دوم آن را می‌بینید شخصیت‌ها و توطئه‌ها را بیشتر می‌شناسید. روانشناسان می‌گویند در مشاهده دوم تسلط ادراکی بیشتری را تجربه کرده‌اید.

وقتی صحبت از طراحی تجربه کاربری می‌شود، وجود این حس آشنایی در طراحی، برای کاربر ضروری است.

جمع بندی

در این مقاله اثر مواجهه صِرف را بررسی کردیم که به صورت خلاصه می‌توان گفت چندین نکته دارد:

  • افراد هرچه بیشتر در معرض چیزی قرار گیرند، بیشتر به آن علاقه مند می‌شوند (به جز مواردی که از آن متنفر هستند!!)
  • محققان دریافتند اثر مواجهه صرف، حتی زمانی که افراد آگاهانه به یاد نیاورند که قبلا آن چیز را دیده‌اند، اتفاق می‌افتد.
  • اگرچه محققان در مورد اینکه چرا اثر مواجهه صرف اتفاق می‌افتد اتفاق نظر ندارند، اما دو نظریه‌ای که وجود دارد این است که دیدن چیزهایی که ما قبلا دیده‌ایم، احساس عدم اطمینان کمتری ایجاد می‌کند. و تفسیر چیزهایی که قبلا دیده‌ایم، آسانتر است.

مقالات تیم UxNet به صورت تخصصی تهیه و منتشر شده است. انتشار مطلب تنها با ذکر منبع (UXNet) بلامانع است.

لطفاً به این مطلب رأی بدهید.
4.5/5 (4)
از این مقاله خوشت اومد؟ به اشتراگ بگذار:
اشتراک
اطلاع از
guest
0 نظرات
Inline Feedbacks
نمایش همه نظرات